THE RHYTHM, EXPLAINED
Samba bez tajemnic: od korzeni w Bahii po Sambadrom w Rio
Zanim samba trafiła na karnawałowe parady i sceny dla turystów, wyrosła z afrobrazylijskich społeczności. Oto w skrócie, skąd wziął się ten rytm.
Zobacz terminy Rio Samba Night na GetYourGuide ↗Afro-brazylijskie korzenie, przeniesione z Bahii
Korzenie samby sięgają rytmów, tańców w kręgu i śpiewu z odpowiedziami, które zniewolone społeczności Afryki Zachodniej i Środkowej przywiozły do Brazylii, szczególnie do Bahii — tradycje często określane zbiorczo mianem samba de roda. Gdy na przełomie XIX i XX wieku migracja przeniosła ludzi z Bahii do Rio de Janeiro, tradycje te zakorzeniły się w afro-brazylijskich społecznościach Rio, zwłaszcza wokół doków i dzielnic w pobliżu Praça Onze, obszaru historycznie nazywanego „Małą Afryką". Samba wykonywana dziś w Rio jest produktem tej migracji i wymieszania kultur, a nie stylem, który powstał w samym Rio.
„Pelo Telefone": pierwsza nagrana samba
Nagranie „Pelo Telefone" z 1917 roku, przypisywane Ernesto „Dondze" dos Santosowi, jest powszechnie uznawane za pierwszą sambę utrwaloną na płycie i stanowi dogodny punkt odniesienia dla momentu, w którym gatunek przeszedł od nieformalnych spotkań na podwórkach do rodzącego się brazylijskiego przemysłu muzyki popularnej. W kolejnych dekadach samba rozwinęła kilka odrębnych odgałęzień — samba-enredo (tworzoną na parady karnawałowe), samba de gafieira (do tańca w stylu balowym) i pagode (nieformalny, gitarowo-perkusyjny styl towarzyski), między innymi — wszystkie wywodzące się z tego samego afro-brazylijskiego rdzenia rytmicznego, lecz ukształtowane dla różnych okoliczności, od sal tanecznych po podwórkowe przyjęcia i samą aleję karnawałową.
Escolas de samba: kluby społecznościowe, nie szkoły
Mimo nazwy escola de samba („szkoła samby") nie jest instytucją edukacyjną — to sąsiedzka organizacja społeczna skupiona wokół muzyki, tańca i przygotowań do karnawału, często zakorzeniona w konkretnej dzielnicy robotniczej. Pierwsza z nich, Deixa Falar, powstała w dzielnicy Estácio w Rio pod koniec lat dwudziestych XX wieku; wkrótce powstało wiele kolejnych, z których każda wypracowała własne barwy, hymn i tożsamość. Dzisiejsze największe escolas to złożone organizacje działające przez cały rok, liczące tysiące członków, a ich coroczny przemarsz karnawałowy jest efektem miesięcy prób, szycia kostiumów i tworzenia oryginalnych piosenek — przedsięwzięcie znacznie większe, niż sugeruje większości pierwszorazowych gości określenie „szkoła samby".
Sambadrom: aleja paradna zbudowana specjalnie w tym celu
Sambódromo w Rio — po angielsku zwykle nazywane Sambadrome, a formalnie Marquês de Sapucaí — to zbudowana specjalnie w tym celu aleja paradna z trybunami, zaprojektowana przez brazylijskiego architekta Oscara Niemeyera i otwarta w 1984 roku. Powstała wyłącznie po to, by gościć najwyższej klasy escolas de samba, które podczas karnawału defilują i rywalizują, a każda szkoła otrzymuje wyznaczony przedział czasowy na zaprezentowanie jury swojego tematu, kostiumów, platform i pieśni samba-enredo. Poza sezonem karnawałowym Sambadrom pozostaje w dużej mierze niewykorzystywany zgodnie ze swoim pierwotnym przeznaczeniem — to jeden z powodów, dla których większość gości poznaje sambę w Rio podczas przygotowanego widowiska, a nie na samej alei paradnej.
Jedna nazwa, wiele stylów samby
„Samba" obejmuje dziś rodzinę gatunków tak szeroką, że jedno słowo nie opisuje jej w pełni — porywająca, mocno perkusyjna samba-enredo pisana na parady karnawałowe brzmi wyraźnie inaczej niż kameralna, gitarowa samba grana w małym barze w Rio czy łagodniejsza samba de gafieira stworzona do tańca w parach w stylu balowym. Przygotowane dla gości widowisko folklorystyczne zazwyczaj skłania się ku głośniejszemu, zespołowemu stylowi bliskiemu paradzie, ponieważ jest stworzone, by wypełnić scenę kostiumem i choreografią — warto o tym wiedzieć, jeśli oczekujecie cichszej, bardziej konwersacyjnej samby, jaką można usłyszeć w małym barze sąsiedzkim.