Bateria-instrumenten: wat elk instrument doet

Wat een bateria is

In het Portugees betekent bateria een drumstel. In Brazilië wordt het woord ook gebruikt voor de percussieband, of ritmesectie, van een sambaschool. Sambascholen zijn buurtclubs die het hele jaar door repeteren voor de carnavalsoptocht, en de bateria is de drumsectie die de optocht van elke school aandrijft. De instrumenten zijn in lagen georganiseerd: lage drums voor de puls, middelhoge drums voor de leidende patronen en kleine hoge instrumenten voor textuur. De meeste worden geslagen, geschraapt, geschud of gewreven. Als je de lagen begrijpt, is een samba-uitvoering veel makkelijker op het gehoor te volgen.

De surdo draagt de puls

De surdo is de basdrum, een grote trommel die aan een riem of band wordt gedragen en met een stok wordt bespeeld. Een typische bateria van het Rio-carnaval heeft drie verschillende surdo-partijen, elk anders gestemd. De diepste, primeira of marcação genoemd, markeert de puls die de hele bateria volgt. Een iets hogere trommel antwoordt daarop, en de kleinste en hoogste surdo snijdt met fills en syncopatie door de andere twee heen. Samen vormen deze drie partijen het ritme dat de samba voortstuwt. De derde surdo-speler heeft de meeste ruimte om te improviseren, terwijl de anderen vaste patronen aanhouden, dus de swing van een bateria hangt sterk af van die kleinste trommel.

Repinique en caixa leiden en verscherpen

De repinique is een dubbelvellige, hoog gestemde trommel die ontworpen is om door de rest van de bateria heen te snijden. Hij fungeert zowel als leidend als soloinstrument, en een groep repinique-spelers bepaalt het tempo voor de anderen. In Rio-stijl wordt hij met één houten stok en één hand bespeeld. Hij werd in de jaren vijftig in de sambapercussie geïntroduceerd. De caixa is de Braziliaanse snaredrum. De repinique is een ander instrument: hij heeft een kleinere diameter dan de caixa, maar is enkele centimeters hoger en heeft geen snaar. Door zijn hoge stemming valt hij op tussen de rest van de sectie.

Tamborim, agogô en pandeiro bovenaan

De tamborim is een kleine ronde lijsttrommel, ongeveer vijftien centimeter in doorsnee, zonder snaren of schellen, zeer strak gestemd voor een hoge, scherpe toon. In de samba wordt hij vaak bespeeld met een klopper van gebonden nylon draden, en een techniek genaamd virado, waarbij de trommel midden in het patroon wordt omgedraaid, geeft de samba zijn kenmerkende deining. De agogô is een paar metalen bellen met verschillende toonhoogtes, oorspronkelijk uit de West-Afrikaanse muziek. De pandeiro is een handlijsttrommel met metalen schellen, bespeeld met duim, vingertoppen, hiel en palm. Hij komt veel voor in samba, choro, capoeira en bossa nova.

De cuíca, degene die klinkt als gelach

De cuíca is een wrijftrommel. Binnenin de trommel is een dun stokje bevestigd, en de speler wrijft er met een vochtige doek over terwijl hij met een vinger van buitenaf op het vel drukt om de toonhoogte te veranderen. Het resultaat is een hoge, piepende stem, liefkozend de lachende kalebas genoemd. Wikipedia beschrijft de cuíca als een vast onderdeel van de carnavalsgroepen van Rio, die hele secties spelers hebben. Als je in een sambastuk iets hoort dat klinkt als een gil of een giechel boven de drums uit, dan is dat waarschijnlijk de cuíca.

Snaren: cavaquinho en violão

Samba is niet alleen drums. De traditionele instrumentatie, volgens het Wikipedia-artikel over samba, combineert de percussie met een klassieke gitaar, in het Portugees violão genoemd, en de cavaquinho, een klein viersnarig instrument van Portugese oorsprong. De heldere, aangeslagen akkoorden van de cavaquinho liggen bovenop het ritme. Het artikel beschrijft hun stijl als geïnspireerd door choro, een meer melodisch Braziliaans genre. In een optocht van een sambaschool domineert de percussie, dus deze twee instrumenten zijn makkelijker te horen in kleinere settings, waar een handvol spelers de muziek delen met een zanger.

Een eenvoudige manier om te luisteren

Je kunt je oor in een paar seconden trainen, bij elke samba-opname of live-uitvoering. Zoek eerst de diepste puls, dat is de surdo. Luister dan naar de scherpe, hoog klinkende leidende trommel, de repinique, die veranderingen aankondigt. Pik vervolgens de kleine, snelle tikjes van de tamborim op en het rinkelen van de agogô die boven alles uitstijgt. Wacht tot slot op de piep van de cuíca. Zodra je die vier lagen kunt onderscheiden, klinkt zelfs een volle carnavalsbateria niet meer als één muur van lawaai, maar als een arrangement waarin elk onderdeel een eigen taak vervult.

Waar je een volledige bateria hoort

De beste plek om een volledige bateria van een sambaschool te horen is het Sambadrome. Tijdens carnaval trekt de drumband van elke school met haar dansers en praalwagens over de avenue, en in de maanden daarvoor houden de scholen daar technische repetities. LIESA, de liga van sambascholen, publiceert de repetitiekalenders op haar site. Controleer voor tickets, data en toegangsregels altijd rechtstreeks bij LIESA, want die veranderen van jaar tot jaar. Een geënsceneerde show is een ander kaliber: die gebruikt een band die bij een theater past in plaats van de drumband van een volledige school die over een avenue marcheert.

Hoe de avond bij Ginga Tropical verloopt

De officiële site van Ginga Tropical beschrijft livemuziek met musici op het podium en een rondreis langs de regionale ritmes van Brazilië. Er wordt geen lijst van instrumenten gepubliceerd, dus beschouw de bovenstaande instrumenten als luistergids, niet als belofte. De boeking omvat een korte sambales vóór de show, en de hele avond duurt ongeveer anderhalf uur. De gastheren spreken Portugees en Engels. Dranken worden apart verkocht, en de boeking vermeldt dat flitsfotografie, selfiesticks en professionele camera's niet zijn toegestaan. De boekingskalender en je bevestiging vermelden de aanvangstijd.

Lees verder: Sambashow in Rio: zo kies en boek je

Zo kom je er

De show is in Centro Cultural Veneza, Avenida Pasteur 184, in Botafogo, in de Zuidzone van Rio. De boeking omschrijft de locatie als dicht bij het openbaar vervoer, en Botafogo heeft een eigen metrostation. Een taxi of rideshare vanaf Copacabana, Ipanema of het centrum is de andere eenvoudige optie. Plan je terugreis voordat de show begint, zodat je aan het einde niet naar een rit hoeft te zoeken. Neem een paspoort of identiteitskaart mee, want de boeking vraagt daarom. De toegangsregels verbieden ook ontbloot bovenlijf, zwemkleding en blote voeten.

Voor wie dit niet is

Als je een volledige drumband van een sambaschool wilt horen, biedt een geënsceneerde show dat niet, en het Sambadrome tijdens carnaval of een repetitie is dan het betere doel. Als je een drumles wilt, dan is de les in deze boeking een korte sambadansles vóór de show, geen instrumentenworkshop. En als je vooral kwam om de instrumenten in detail te leren kennen, gebruik deze gids dan als startpunt en vraag de organisator wat er op het podium staat.