THE RHYTHM, EXPLAINED
Samba, uitgelegd: van Bahia's wortels tot Rio's Sambadrome
Voordat het een carnavalsparade of een toeristisch podium vulde, groeide samba uit Afro-Braziliaanse gemeenschappen. Hier in het kort waar het ritme vandaan kwam.
Bekijk Rio Samba Night-data op GetYourGuide ↗Afro-Braziliaanse wortels, meegebracht uit Bahia
De wortels van de samba gaan terug tot de ritmes, kringdansen en call-and-response-zang die tot slaaf gemaakte gemeenschappen uit West- en Centraal-Afrika meenamen naar Brazilië, met name naar Bahia — tradities die vaak onder de bredere term samba de roda worden geschaard. Toen mensen zich eind 19e en begin 20e eeuw van Bahia naar Rio de Janeiro verplaatsten, wortelden die tradities in Rio's eigen Afro-Braziliaanse gemeenschappen, vooral rond de dokken en de buurten bij Praça Onze, een gebied dat historisch de bijnaam "Klein-Afrika" droeg. Wat vandaag in Rio als samba wordt opgevoerd, is het product van die migratie en vermenging, niet een stijl die in Rio zelf is ontstaan.
Pelo Telefone": de eerste opgenomen samba
De opname "Pelo Telefone" uit 1917, toegeschreven aan Ernesto "Donga" dos Santos, wordt algemeen beschouwd als de eerste samba die ooit op de plaat werd gezet, en is een handige markering voor het moment waarop het genre van informele bijeenkomsten in achtertuinen doordrong tot Brazilië's opkomende populaire-muziekindustrie. In de decennia daarna ontwikkelde de samba verschillende aparte takken — samba-enredo (geschreven voor carnavalsoptochten), samba de gafieira (voor ballroomdansen) en pagode (een informele sociale stijl met gitaar en percussie), onder andere — allemaal voortgekomen uit dezelfde Afro-Braziliaanse ritmische kern, maar gevormd voor verschillende settings, van danszalen tot tuinfeesten tot de carnavalslaan zelf.
Escolas de samba: buurtverenigingen, geen scholen
Ondanks de naam is een escola de samba ("sambaschool") geen onderwijsinstelling — het is een buurtvereniging rond muziek, dans en carnavalsvoorbereiding, vaak geworteld in een specifieke arbeiderswijk. De eerste, Deixa Falar, werd eind jaren twintig opgericht in Rio's wijk Estácio; vele anderen volgden, elk met eigen kleuren, anthem en identiteit. De grootste escolas van vandaag zijn complexe, het hele jaar door actieve organisaties met duizenden leden, en hun jaarlijkse carnavalsoptocht is het resultaat van maanden van repetities, kostuumproductie en origineel songwriting — een veel grotere onderneming dan de term "sambaschool" bij de meeste eerste bezoekers oproept.
Het Sambadrome: een speciaal gebouwde optochtlaan
Rio's Sambódromo — in het Engels meestal Sambadrome genoemd, en formeel Marquês de Sapucaí — is een speciaal aangelegde optochtlaan met tribunes, ontworpen door de Braziliaanse architect Oscar Niemeyer en geopend in 1984. Het bestaat specifiek om de top-escolas de samba te huisvesten terwijl zij tijdens carnaval optrekken en strijden, waarbij elke school een vast tijdslot krijgt om haar thema, kostuums, praalwagens en samba-enredo-lied aan een jury te presenteren. Buiten het carnavalsseizoen staat het Sambadrome grotendeels ongebruikt voor zijn oorspronkelijke doel — een reden waarom de daadwerkelijke samba-ervaring van de meeste bezoekers in Rio uit een geproduceerde show komt in plaats van uit de optochtlaan zelf.
Eén naam, vele sambastijlen
Samba" omvat nu een genre-familie die zo breed is dat één woord het niet volledig beschrijft — de voortstuwende, percussiezware samba-enredo voor carnavalsoptochten klinkt wezenlijk anders dan de intieme, gitaargedreven samba in een kleine bar in Rio, of de soepelere samba de gafieira voor ballroomachtig partnerdansen. Een geproduceerde folklore-show voor bezoekers neigt doorgaans naar de luidere, ensemble-, aan de optocht verwante stijl, omdat die is gebouwd om een podium te vullen met kostuums en choreografie — goed om te weten als je de stillere, meer conversationele samba verwacht die je in een kleine buurtbar zou kunnen horen.